Africa Lal-te ro phumruk zet chu

Hidden Treasure of Timbuktu
Photo by Jeremy Mura

 Zulu leh Masai hnam kawlhsen rual zingah ramsa chi hrang hrang thla la te, Documentary film te siamin kum thum tal tap chu ka lo tal ve tawh a, Camera lawk pui pui nen Africa ram khawlum hnuaiah thlansa phulkaiin kan vak vak a, kan vawikhat lak fuh hian nasa takin hming kan chher belh a, vawikhat ka hriat reng chu ram zawhte (Black footed cat) thla lak tumin Kruger National Park pawn lamah ka thian pakhat nen kan chhuak a, samak venghimtu pawl (Anti-poaching unit) zinga mi ka thian pakhat chu Black Mamba in a lo chuk hlum a, South African Police Force te’n a ruang an lo hlawm mek a, ka thianpa ruang ka va hmu chu insum zawh rual lohin ka tap chhuak hawm hawm mai a, hetiang hian ka thiante leh ka thawhpuite ramsa laka nunna chan ta thut thut mai hi ka tawng hnem em em mai a, kei ngei pawh hi engtinnge ka nunna hi a tawp ve dawn? Engtik hunah nge ka nunna hi a tawp ve tak ang tih hi ka inzawh fo thin chu a ni.
Sava chi khat Southern Ground hornbill nunphung tarlanna film kan siam theih leh theih loh Discovery channel lam atangin min rawn zawt a, kan unit chu kan phur viau a, a chhan chu Africa ramah chuan thah thiang lo anga ngaih a ni a, hnam mawlho phei chuan Pathianah an lo ngai hial thin nghe nghe. A hram tawh chuan ruah a hnai tih hi hmasang atanga South Africa-a hnam chi hrang hrang te lo pawm thin dan a ni a, a hram ri hi a ropuiin a ring hle lah tak a. kilometre thum atang pawhin a hram ri hi a hriat theih zu nia!

Ground hornbill sava te ram hauh chin hi a zauin an ram chin hauh an tina hle a, Kilometre 100 bial hi chhungkaw khatin an ram hauh chin a ni a, chhungkaw khatah hian member 10 vel an awm a, an chhungkuain an ram chu an veng za dial dial thin. Sava zawng zawnga inthlah pung muang ber an ni awm e. Kum 9 danah hian a no pakhat hi a puitling hman tawk anga ngaih a ni a, hei vang hi a ni ngei anga, an damchhung hun hi a rei a, Enkawlna hnuaiah chuan kum 70 vel zet an dam thei a, enkawl loha anmahnia an tlat chuan kum 50 vel chu an dam ve thin. Mak ve deuh mai chu a pui hian pathum chauh a tui a, ni 4 vel danah a tui chu a rawn keu thin a, a tui a keu hnu hian a pui chuan pakhat chauh a enkawl a, a dang chu a enkawl duh ta miah lo a, pahnih dang chu riltamin an thi mai thin a, pakhat pawh chu enkawl a hautak em avangin hetianga a vaia chawm seilian duh ta lo niin an ngai.

Ground Hornbill Documentary film siam tum chuan kan unit safari in kan Camp atanga KM 300 vel zeta hla Mapungubwe lam chu kan pan ta a.

Ka thawhpui leh ka ngaihzawng reilotea ka nupui ni mai tawh tur Mexican nula mengmawi tak Gloria chuan min rawn nghen pahin, “Bob, Africa ram thlasik a lo thlen hma in kan haw zawk a ngai ang, nimin khan ka pu in will a siam a, chu a will siamah chuan a in leh lo zawng zawng chu ka khawm turin a dah a ni. Chumi tifel tur chuan kan haw a ngai ni,” a ti a, kut invuan chungin tlai ni tla turin Africa ram kawlh vul mai leh lung khawkrawk hmun te, nihliap ang tak Baobab thingkung ding thulh mai a chhun sen phut mai te chu kan thlir dun vawng vawng a.

Kei hi Bob Tyler ka ni a, Texas atangin Africa-ah ka tuina ber thawk turin ka zuang lut ve rawih mai a, South Africa sawrkar atangin vanneihthlak takin license ka hmu thei hlauh mai a, ka vanneihna tizual turin thian fel tak tak pahnih ka chhar leh zel a, anni nen hian rim takin trap camera kan kam atang tea ramsa thlalak kan neih te documentary film kan siam atang te, kan camera atanga thlalak kan neih ho atangin hlawkna kan tel chho ve tial tial a, kan thawhrim azarah Animal Planet, Discovery leh magazine lar pui puiin kan film leh thlalak te chu min leisak ve ta reng a, kan hlawhtlin chhoh em avangin midang pawhin kan zinga rawn tel ve an chak a, mahse mi 10 vel chauh kan duhtawk a, heta tang hian ani Mexican nula mengmawi Gloria nen pawh kan intawn tak ni.

Mapungubwe lal ram hi a rei tawh viau mai a, India ram nen pawh an in lo indawr ve nasa tawh a, China atang te pawhin belthleng man to chi te an la a, Mozambique rama Sofala tuipui kamah Arabian sumdawngte nen pawh an lo indawr tawn thin a ni.

Ground Hornbill sava te awm tamna ram kan panna hmun hi South Africa, Botswana leh Zimbabwe ram pathum inrina hmun a ni a, chu hmun chu Sotho leh Shona hnam mawlte chenna hmun a ni a, helai hmuna Mapungubwe tlang bulthut hi heng hnam mawlho hian an serh hle mai a, helai tlanga han lawn phei chu thih ngei ngeina hmunah an lo ngai thin a ni.

Puan in kan zar a, ral a ti em em mai a, Black Mamba a tam avangin kan puan in chu DDT in kan phul chhuak vek a, Baboon leh sai rualin min beih vaih chuan kan nunna chu a tawp nghal mai thei a ni tih pawh kan hre chiang em em mai a, zawitea inbe sa sa lo chuan engmah kan sawi ngam lo. Zana Hyena leh African Wild dog te chetla kan lak fuh takin tiin Mopani leh Baobab thingkungah te chuan kan trap camera te chu kan va kam a, silai nen inring reng mah ila awm a nuam thei chuang meuh lo va ni.

Zana ralveng turin Alex Karl chu a inring a, inring tawk takin a AK-47 nen chuan meilum aiin a thu thluang duai mai a.

Gloria nen chuan tent(Puan in) kan intawm a, nupa nun kan chen zawh chuan Gloria chuan he thu hi min hrilh ta a.

“Ka thiannu Becky Fouche pa hi University of Pretoria-a History Professor Leo Fouche a ni a, kan centre atanga kan chhuah hma zan khan Email-ah Mapungubwe tlang chungzawla kal lo turin min rawn thawn a, a chhan ka zawh chuan Mapungubwe tlang chungzawl kha Mapungubwe lal thlan a ni a, a kal te chu mangchhiain a zui a, vanduaina engemaw takin a zui ngei ngeiin min hrilh a.

“A sawi zel dan chuan Mapungubwe hian hausakna engemaw tak paiin an ring a, zirtirtu pakhat Van Graan leh a thian thenkhatten helai hmun hi an lo tlawh a, Kraal hnam putar pakhat hnen atangin Mapungbwe lal thlana ro thahnem tawk tak a awm thu a hre fuh hlauh mai a, chu hmuna hruai tur chuan a ngen ta a, mahse chu putar chuan kal reng reng lo turin a lo sawi thaih a, beidawngin an haw ta a, mahse Van Graan chu a inngaihtuah nawn leh a, thla khat hnu ah chuan an va let leh ngat a, ngenngawl takin putar hnenah chuan chulai hmun panna kawng hrilh turin a va ngen a, putar chuan hrilh duh miah lo mahse a fapa chu Guide-a tang turin a thlem thlu a, Mapungubwe tlang an thlen chuan putar fapa chu a tha a khur a, a hlau lutuk chu a thlan a bawl tawk tawk mai a, kham kara luhna kaw te tak te chu a kawhhmuh a, hlau thlabar lutukin a letsan ta a.

“An thian ho chuan khamah chuan an lawn a, pakhat chuan thlan kaw pakhat hi a hai pawp palh hlauh mai a,mihring ruhro tam em em mai a lo awm hnur mai a, pakhat chuan, “Engemaw takin min uap churh mai, min thlir rengtu an awm a ni,” a ti chhuak hlawl mai a, chutiang chiah chuan midangte pawh chuan an lo ngai vek mai a lo ni a, hlau em em mahse thlan dang chu an hai zel a, thlan pakhatah chuan rangkachak lal tiang te, rangkachak no te, rangkachaka siam samak lim te rangkachak atanga siam thil dang dang 200,000 chuang zet an hai chhuak a, mahse an thian pakhat chu hlau lutukin a te chul mai a, a thi nghal tawp mai a.

“Midang pawh chu engemaw rau tak chuan a chenchilh a, an tha a khur zawih zawih hlawm a, Van Graan chuan a naute chu a fuih sauh sauh a, harsa takin an rangkachak lak chu an hawnpui thei hram a, mahse an haw kawngah chuan mangchhiain a um zui a, tumah zana muhil thei an awm lo.

“Johannesburg khawpui an thlen chuan mak tak maiin chumi zanah chuan Electric a thim khup mai a, Van Graan leh a thiante thlenna hotel pindan ah chuan bati chhit tum mahse a thi nghal hmiah zel mai a, a hma aia nasa in hlauhna chuan anmahni chu a tuam a, chumi zana Van Graan mumangah chuan Mapungubwe thlanah a lo awm a, mitthi ruhro te chuan a rangkachak chu laksak tumin an lo ban zuau zuau hlawm a, an lalpa chuan, ‘tun atanga ni 10 ral hmaa in rangkachak lakin helai hmun hi a rawn thlen leh loh chuan in vaiin in thi vek ang,’ a lo ti a, Van Graan hlau chu a te chhuak a, an han sawi khawm a, an mumang chu a lo inang vek mai a lo ni a, rangkachak te chu ui hle mahse dahlet leh an rawt ta a.

“Historian hmingthang Leo Fouche hnenah chuan kawng dap sak turin an ngen ta a, ani chuan University kuta hlan turin thurawn a lo pe a, anni chuan a boa bang awm lovin University kutah chuan an hlan vek a, sawrkarin a enkawl zui ta a ni,” a ti a.

Gloria thusawi chu ngaihnawm ka ti kher mai a, Mapungubwe hi Africa ramin a lo ngaihhlut zia ka hre tawh a, China in Great wall of China a ngaih ropui tluk zetin African hnam hrang hrang te hian Mapungubwe hi a ngai ropui tih ka hria.

Kan muhil a, zing lam dar thum velah chuan zunchhuakin min ti harh a, pawna ka va chhuak chu ka thianpa Alex Karl kha a lo awm hauh lo mai a, ka han ko a, mahse min chhang hauh lo mai a, ka han au a, thei reh takin a reh vawng vawng mai a.

Ka thiante chu ka han kaitho a, kan han au laih laih a, kan zinga hnuchhui thiam bera kan neih Injun mi Joe chuan, “En teh u, a hniak hi a kalsawnna hnuhma engmah a awm lo, sakei emaw, keite emaw eng pawhin rawn la nise a thawm emaw an chetna hnuhma engmah a awm lo va, mak ka tih chu a thutna atanga a bo hmiah ringawt mai hi a ni a ti a. Lo kalsawn ta tehreng pawh nise a silai tel loin a kalsawn hauh dawn si lo va,” a ti a, mak kan ti a, dik taka sawi chuan kan hlau em em vek a, chulai hmuna kan riak chu kan inchhir tlang kher mai.

Zing a lo ni a, Alex chu a la reh ta vawng vawng mai a, Apache mi Joe chuan, “A hniak hian khilai tlang khi a pan tlat mai, a mak hle mai a! Kan buk tual velah engmah a hniak a awm mang si lo va, helai atang hian a hniak a rawn awm tawp ringawt a, a thlawk thei pawh ni si lo, a kal tanna hnuhma awm miah loa helai atanga a hnu a awm ta ringawt hi a mak takzet a ni,” a ti a.

Gloria leh kan mihang Guide pahnih te chu buka lo awm turin kan ti a, Mapungubwe tlang chu kan pan chho ta a, Kawng a chhoin a khawkrawk hle mai a, thlanin min bual zuih mai a, Eland sazuk rual te chu kan thawng darh ur ur mai a, darkar hnih hnu velah chuan kan thleng chho thei hram a, Alex chu leiah a bawkkhup zawngin a lo mu a, a taksa chu a lo vawt vek tawh a, kan han bawihsawm vat a, a mar chu a lo la awm hlauh mai a, kan lawm lutuk chu kan tawngtai ve nualin ka hria.

Chulai hmun chuan min rap deuh roh riau mai a, a nelawm lohin a reh tlawk tlawk a, ramsa, sava leh rannung takngial pawh hmuh tur an awm lo, kan awm a nuam lo em em mai a, kir thlak leh zai kan rel a, muangchangin kan chhuk a, Alex lah chu a engmah hre loin a muhil bawrh bawrh a, kawng chep em em maia kan inzawn thla chu a hautak khawp mai.

Kan thlen thlak atanga darkar chanve vel hnu-ah chuan Alex chu a rawn harhchhuak a, mak ti em emin min han enkual a, “Lalho kha in ni lo maw?” a ti he haw a, a thluak a buai a ni tih kan hrethiam mai a, a rang thei anga haw pui vat chu tha in kan hria a, trap camera kan kam te chu kan sut vat vat a, chak takin kan tlan haw a, Alex chu a ngaihtuahna a rawn fim chho tial tialin ka hria a, kan team zinga min tihlim tu leh mi tlawmngai tak mai a ni a, thiante tana inpe zo tak a nih avangin tupawhin kan ngaina tlang theuh a.

A thiltawn a han sawi a, “In mut hnu khan mutchhuakin min zem chiai chiai a, ka muthlu lawp lawp a, ka beng bulah hian engemaw ri huau thawm hi ka hre thut mai a, chu chuan min tiharh zawt mai a, ka silai ka lekchhuak vat a, Hyena a nih ka ring deuh rirawk a, mahse ka han hawi zau deuh a, mi pakhat hi ka bulah a lo ding thim run mai a, mihang mipa zawng zawngah chuan a la hmeltha ber awm e, a pian nalh zia mawlh kha ka en ning thei lo- a sek lai tur a sek em em mai a, mihang mipa mah nise khawvel hmeichhia ah duh lotu chu an vang khawpin ka ring.

“Min nuih vur vur mai a, auchhuah ka tum a, mahse engmah ka ka atangin ri a chhuak thei lo, min chawi kang lawp a, reiloteah chuan ke in min kal tir leh a, ‘helai hmun hi kan thlahtute lo lalna hmun a ni a, kan thlarau pawh hetah hian a awm a ni, helai hmun hi tihchereu kan phal lo a, nangni mingo ho hian min zah saka min tih chereu sak loh hram kan duh a, chuvang chuan nangni pawh haw leh ta ula, helai vela hnam mawl tak tak ten helai hmun an zah ang hian min zah saka min tlawh pawh sak lo turin kan ngen che u a ni,’ a ti a.

“Tlang chungzawlah chuan lal leh khawnbawl ni awm tak tak hi an lo thu kual khap mai a, ngun takin min en a, an lalpa chuan, ‘ka fapa, kan thlan te chu haidar an ni a, kan lungawi lo em em mai a, nangni mingo ho hian thil tam tak in tichhia a, khawvel ramtin in daidar a, an sakhaw hmun serh leh sang zahna in nei ngai si lo, helai hmun pawh hi tihchhiat a lo ni tawh a, nangni pawh haw leh rawh u,’ a ti a, ka tha a khur zawih zawih mai a, chutiang tluka zam chuan ka la awm ngai lo, huaisen tawk ve hlein ka inhria a, mahse ka hlau lutuk chu ka thlan a bawl tuam tuam thei nia!

“Ka bawk thlawp a, ngaihdam ka dil a, nikhaw hre loin ka awm zui ta a nih kha,” a ti ta a.

Mak ka ti khawp mai, Alex hi mi rinawm tak dawt sawi ngai lo mi a ni tih ka hria a, a sawi chu awih harsa ti hle mah ila, Alex-a sawi a ni miau bawk si a, mak ti takin kan ngawi thap a.

Chulai hmunah chuan engtikawng maha kal leh kan tum ta reng reng lo a ni.

~ Apuia Tochhawng

Previous Post Next Post

Contact Form